بۆچی ئازادکردنی ئایۆنە نەرێنییەکان هەتا ئەم ئاستە گرنگە؟

کاتێک لە ڕوانگەی ئێوەوە گرنگی زۆری ئایۆنە نەرێنییەکان لە ژینگەدا گرنگ دەبێت کە دەزانن مێشکی مرۆڤ بە شێوەیەکی ئاسایی شەپۆلگەلێک بە خێرایی ۸ هێرتز بەرهەم دێنێت؛ بەڵام لە دونیای مۆدێرن و سەردەمی تەکنەلۆژی ئەمڕۆدا ئەو شەپۆلانەی کە بە ئامێری کارەبایی و کارۆموگناتیسی وەکوو تەلەفزیۆن و ئامێری کۆمپیوتەر و مۆبایل و مانگە دەستکردەکان و ئینتەرنێت و هتد بەرهەم دێن لە دەوروبەری ۱۰۰ بۆ ۱۶۰ هێرتزن.

هەر وەک دەبینرێت، مێشک بەر شەپۆلەگەلێک بە فرێکوێنسی نزیکەی ۱۲ بۆ ۲۰ هێندەی فرێکوێنسی ئاسایی خۆی دەکەوێت، ئەمەش له سەردەمی ئێستادا دەبێتە هۆی دەمارگیری، بێ خەوی، کەم خەوی، کەمبوونەوەی تەرکیز، ماندوێتی، کەمبوونەوەی ئاستی وزە، گرژی، دڵەڕاوکێ، توڕەبوون، لاوازی سیستەمی بەرگری لەش، هەروەها دروستبوونی پەستانی خوێن کە لە ئەنجامی گوشاری دەمارییەوە بۆ مرۆڤی سەردەم. جگە لە کۆبوونەوەی ئایۆنە ئەرێنییەکان لە ژینگەدا، ڕەوتی ڕادیکاڵە ئازادەکانیش دروست دەبێت کە دەتوانێت ببێتە هۆی شێرپەنجە لە جەستەدا.

لە لایەکی ترەوە فەزای ماڵ و ئۆفیسەکان ناخافڵ داڕێژراون کە کەمترین هەوای خاوێن و ئایۆنی نەرێنی دەچێتە ناویانەوە! پەنجەرەکان بچووک هەڵبژێردراون و پیسبوونی هەوا، هەروەها هاتوچۆی زۆر و شەپۆلی کارۆموگناتیسی لە شارە گەورەکاندا، تەنانەت هەوای دەرەوەی ماڵەکەی پڕکردووە لە ئایۆنی ئەرێنی. جگە لە کاریگەری ئایۆنە نەرێنییەکان لە هاوسەنگکردنی گۆڕەپانی کارۆموگناتیسی دوو جەمسەری مێشک، ئایۆنە نەرێنییەکان، بەهۆی بارگاوییەکەیانەوە، توانای ئەوەیان هەیە بە شێوەیەکی ئیستاتیک گەردیلەکانی ناو هەوا وەک تۆز و قاڵب و گەردیلە میکرۆبیەکان و پیسکەر و ماددە هەستیارەکانی دیکە بلکێن و بارگاوییان بکەنەوە. بۆیە ئەم گەردیلانە لەبری ئەوەی لە بۆشاییدا هەڵواسراو بمێننەوە، بەهۆی بارگاویکردنەوە. دەکەونە سەر زەوی یان نزیکترین ڕووبەر.

هەر لەبەر ئەم هۆکارە، بۆ ئەوەی پاکوخاوێنی هەوای ژوورە خوێیەکان بپارێزرێت، پێویستە ناوبەناو زەویەکانیان پاک بکرێتەوە بۆ ئەوەی ئامادەبن جارێکی دیکە پیسکەرەکانی ژوورەکە قبوڵ بکەن و هەواکەی پاک بکەنەوە.

ئاسانترین و هەرزانترین ڕێگا بۆ بەرەنگاربوونەوەی کاریگەرییە نەرێنییەکانی ژینگە، هێنانی هەوای پاکە بۆ ناو ماڵەکان و ژینگە داخراوەکانی ترە. بەڵام ئەم شێوازە بەهۆی پیسبوونی چڕی هەوا بە تایبەت لە شارە گەورەکاندا ناتوانرێت.

ئەم بابەتە وایکردووە زۆرێک لە توێژەران بۆ کەمکردنەوەی پیسبوونی هەوا و بەرزکردنەوەی کوالیتی هەوا شێوازێکی دیکە بەکاربێنن، لە کۆتاییدا پێشنیاری ئەوە بکەن کە خەڵک بەردی خوێی بەکاربێنن، کە هەم کەشێکی جوان لە ژینگەدا دروست دەکات و هەم هەوای ناو ماڵەکە خاوێن دەکاتەوە.

هەندێک لە تایبەتمەندییەکانی کریستاڵە ڕەنگییە درەوشاوەکانی خوێ دەتوانرێت بەم شێوەیە کورت بکرێتەوە:

کریستاڵی پرتەقاڵی: ئەم جۆرە خوێیە بەردانە هەستی ئاسایش لە مرۆڤدا بەرز دەکاتەوە و سوودێکی زۆری بۆ کۆئەندامی دەمار هەیە. باری دەروونی ئارام دەکاتەوە و میزاج ڕێکدەخات و میزکردن ئاسان دەکات.

کریستاڵی زەرد: پانکریاس لە جەستەدا چالاک دەکات و تێگەیشتنی هزری زیاد دەکات.

کریستاڵی سوور: ڕۆیشتنی خوێن خێراتر دەکات و هەروەها جوڵە زیاد دەکات.

کریستاڵی پەمەیی: هەستی هاوکاری و خۆشەویستی زیاد دەکات، بە گشتی هەست و سۆزی مرۆڤەکان ئاشکرا دەکات.

کریستاڵی سپی: تایبەتمەندی پاککردنەوە و لابردنی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنی هەیە لە ژینگەی ژیان و کارکردندا.

کریستاڵی قاوەیی: لە دەروون و جەستەی تاکەکاندا یارمەتی دروستکردن یان بەرزکردنەوەی هەستی هاوسەنگی دەدات.

مێژوولکەی خوێ دەرمانی:

خوێ بە درێژایی مێژووی شارستانیەت هەمیشە لە ژیانی مرۆڤدا جێگەیەکی زۆر گرنگی هەبووە و بەو پێیەش بە درێژایی مێژوو خوێ وەک مادەیەکی چارەسەری سروشتیش بەکارهاتووە.

لە کتێبەکانی مێژوودا تۆمارکراوە کە لە سەردەمی یۆنانییە کۆنەکاندا سەرنجی ئەمەیان داوە، ئەوانەی لە کانزاکانی خوێدا کاریان دەکرد، بە پێچەوانەی مرۆڤەکانی تر کەمتر تووشی کێشەی هەناسەدان و نەخۆشییە دەروونییەکان دەبن (کە دیارە لەو کاتەدا زۆر باو بوون). واتە دۆزینەوە سەرەتاییەکانی کاریگەری چارەسەری هەڵمژینی خوێ یۆنانییە کۆنەکان بوون. ئێستا بۆچی قسەکانیان بە نەگوتراو ماونەتەوە و کەس باوەڕی پێنەکردوون، دەگەڕێتەوە بۆ چیرۆکە دەرەمۆکەکانی مرۆڤە کۆنەکان، کە تا ڕادەیەک تێکەڵ بە لێکۆڵینەوە ڕاستەقینەکانیان بووە.

کەشوهەوای چاکبوونەوەی ئەشکەوتە خوێیەکان لە دەوروبەری سەدەی ۱۱-۱۵ پێش زایین بە ڕوونی نیشان دەدات کە ئەوان بە تەواوی ئاگاداری کاریگەرییە چاککەرەوەکانی ئەم ئەشکەوتانە بوون.

تەنانەت دەروێشە ئاینییەکانیش، بە وتاری خۆیان، کەسانی نەخۆشیان ڕێنمایی دەکرد بۆ ناو ئەم ئەشکەوتانە تا نەخۆشەکانیان بتوانن هەوای تێکەڵ بە گەردیلەی خوێی هەڵواسراو هەڵبمژن. ئەم تەنۆلکە هەڵواسراوانە بە ڕووکاندنی ستالاکتیتەکانی خوێ دروست دەبن.

شێوازە چارەسەرییەکانی هیپۆکراتس لە ساڵی ۴۶۰ پێش زایین بەکارهێنانی بەردەوامی خوێی لەخۆگرتبوو و بە توندی پێشنیاری کرد کە هەڵمژینی هەڵمی خوێ سوودبەخشە بۆ باشترکردنی نیشانەکانی هەناسەدان. بێگومان سوودەکانی چارەسەری خوێ لە کتێبێکدا باسکراوە کە لە ساڵی ۱۸۴۳ لەلایەن دکتۆر فێلیکس بۆژێڤسکی، بە ڕەچەڵەک پۆڵەندی نووسراوە.

ئەو پیاوە خوێ و لاشە خوێیانەی کە تەمەنیان چەند هەزار ساڵێکە، لە کانزاکانی خوێدا دۆزراونەتەوە، ئاماژەن بۆ ئەوەی خەڵکی ناوچە جیاوازەکان، بە داب و نەریت و جلوبەرگی جیاوازەوە، چەندین کیلۆمەتر گەشتیان کردووە بۆ بەدەستهێنانی “زێڕی سپی”ی ئەو سەردەمە، واتە خوێ.

کاتێک زانست پێشکەوت و ئامێری زەبەلاحی دەرهێنان و بەرهەمهێنانی خوێ و کارگە هاتە ئاراوە، خوێ بوو بە بەهاراتێکی خۆراکی هەرزان تا ئەو ڕادەیەی کە لانیکەم ۱۰۰ یان ۲۰۰ گرام خوێ هەمیشە لەسەر هەموو مێزێکی نانخواردن و هەموو مێزێک بەردەستە. زیادەڕۆیی لە خواردنی بەهاراتەکانی خوێ کە جارێک “زێڕی سپی” بوو، هەتا شەڕی دووەمی جیهانی بوو به “ژەهری سپی”.

لە سەردەمی هاوچەرخدا، سوپای ئەڵمانیای نازی بۆ یەکەمجار تایبەتمەندییە نائاساییەکانی ئەشکەوتی خوێی دۆزیەوە و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش پێش ئۆپەراسیۆنەکان سەربازەکانیان لەم ئەشکەوتە خوێیانەدا دەهێشتەوە بۆ ئەوەی دڵنیابن لەوەی کە لە دۆخێکی گونجاوی دەروونی و هەناسەدانداندا دەمێننەوە. بەڵام ئەڵمانییەکان لە کوێدا زانیارییان لەسەر تایبەتمەندییەکانی هەناسەدانی خوێ وەرگرتووە و لەسەر بنەمای ئەوەی کە لێکۆڵینەوەیان کردووە، هێشتا لە نهێنیدا پۆشراوە. دوای ئەوە ئەم بابەتە بێدەنگ کرا و ئەنجامەکانی له دەرەوە ئاشکرا نەکران.

بەو پێیەی ئەشکەوتی خوێ یەکەم شوێن بوو کە یارمەتی خەڵکیان دەدا که باشتر هەناسە بدەن، چارەسەرێکی گەورەی بۆ چوونە ناو بواری پزیشکی دروست کرد. کلۆریدی سۆدیۆمی سروشتی کە دەچێتە ناو هەواوە هەوکردن لە بۆری هەوا کەمدەکاتەوە. وەک ئەو ئەشکەوتانەی کە لە پۆڵەندا و ڕووسیا و ڕۆمانیا و نەمسا و ئۆکرانیا دۆزراونەتەوە. ئەمانە تەنها چەند وڵاتێکن کە ئەم شوێنە سروشتیانەیان هەیە. هەر لەبەر ئەمەشە ئەوروپا لە پێشەنگی چارەسەری هالۆتێراپی وەک چارەسەرێکی پزیشکی بوو، هەروەها ڕووسەکان بە تایبەت لە کۆتایی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، لە بەکارهێنانی خوێ بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی هەناسەدان لە شوێنێکی دەرمانگەییدا پێشەنگ بوون.

هەتا ساڵی ۱۹۸۷ بەکارهێنانی ئەشکەوتی خوێی ژێر زەوی تاکە ڕێگەی بەردەست بوو. تا شێوازێکی نوێ لە ڕووسیا پەرەی پێدرا. یەکەم ژووری خوێ بە ژوورێکی خوێ دروستکراوە و لە کەشوهەوای ئەشکەوتێکی خوێیەوە ئیلهام وەرگیراوە. ئەم ژوورانە لە کۆتایی دەرمانگەیەکدا دروستکراون، کە کانزاکانی خوێیان لەوێ گونجاندووە.

سەرەڕای ئەوەش، وەزیری تەندروستی گشتی ڕووسیا لە ساڵی ۱۹۹۰دا چارەسەری هالۆتیراپی وەک چارەسەرێکی پزیشکی ڕەوا پەسەند کرد، ئەمەش متمانەیەکی بەرچاوی بەو ژوورە خوێیە وشکانە بەخشی کە بۆ هەناسەدان و هەڵمژینی هەوای خوێی تەرخانکرابوون.

لە ساڵی ۲۰۰۹ بەدواوە وڵاتانی ئەوروپا ژووری خوێیان دانا و دەستیان بە لێکۆڵینەوە و پەرەپێدان کرد. بەداخەوە توێژەران ئەنجامی ئەم توێژینەوەیەیان لە هیچ شوێنێک بڵاو نەکردەوە. ئەم وڵاتانە کە ژمارەیان سنووردارە (ئەمریکا و کەنەدا) بابەت و لێکۆڵینەوەکانیان لەسەر ئەم بابەتە بۆ خۆیان هێشتەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، بڵاوبوونەوەی ژووری خوێ لەم وڵاتانەدا دەریخست کە “چارەسەری خوێ” پووچ و بێمانا نییە.

ژوورەکانی چارەسەری خوێ بە پەیڕەو کردنی شێوەی ئەشکەوتی خوێ دیزاین کراون. هەتا خەڵکێکی زیاتر، سوودەکانیان دەدۆزنەوە ئەم چارەسەرانە لە سەرانسەری جیهاندا بڵاودەبنەوە.

لە وڵاتی ئێمەدا هیچ لێکۆڵینەوەیەک لەسەر چارەسەری خوێ نەکرابوو تا ئەم دواییانە کە خەڵکی زەنجانی قۆڵیان بۆی هەڵماڵی. ئەوان دەستیان خستە پێشەوە و خۆیان سەبارەت بە خۆی دەرمانی دەستیان بە لێکۆڵینەوە کرد.